Будданы ни эшләп Аллаһҡа тиңләйҙәр?
Был бик мөһим һорау. Һеҙ «Будданы ни эшләп Аллаһҡа тиңләйҙәр?» тип һорайһығыҙ. Был һорау аша һеҙ таухид (Аллаһтың берлеге) менән ширк (Аллаһҡа тиңдәш табыу) араһындағы сикте асыҡларға теләйһегеҙ.
Әйҙәгеҙ, был мәсьәләне ентекләп ҡарайыҡ.
1. Буддизмда «Аллаһ» төшөнсәһе бармы?
Был иң мөһим пункт. Буддизмда Аллаһ юҡ. Буддизм — үҙенсәлекле дин, уны ғалимдар йә «атеистик дин» йәки «фәлсәфә» тип тә атай .
Будда кем? Будда (Сиддхартха Гаутама) — Аллаһ түгел, пәйғәмбәр ҙә түгел. Ул — үҙенең көсө менән «аңлауға» (просветление) ирешкән кеше. Ул үҙен Аллаһ тип тә, Аллаһтан хәбәр алыусы тип тә иғлан итмәгән .
Буддизмдың маҡсаты: Аллаһҡа ғибәҙәт ҡылыу түгел, ә «Нирвана» тип аталған халәткә ирешеү — азапланыуҙан, теләктәрҙән, тыуым-үлем түңәрәгенән (сансара) ҡотолоу. Был — Аллаһты таныу йәки уға яҡынлау түгел .
Аллаһ төшөнсәһе: Буддизмда донъяны бар ҡылған, бөтә нәмәгә көсө еткән Бер Аллаһ төшөнсәһе юҡ. Ҡайһы бер ағымдарҙа төрлө «илаһтар» (девалар) телгә алына, әммә улар ҙа — үлемһеҙ түгел, улар ҙа сансара түңәрәгендә .
2. Ни эшләп Будданы Аллаһҡа тиңләйҙәр?
Һеҙҙең «тиңләйҙәр» тип әйтеүегеҙ дөрөҫ. Был тиңләштереүҙең бер нисә сәбәбе бар:
А. Тәржемә хаталары (Япония һәм Ҡытай миҫалында)
Был бик мөһим тарихи факт. Төрлө телдәргә тәржемә иткәндә, «Аллаһ» тигән төшөнсәне урындағы һүҙҙәр менән бирергә тырышҡандар, һәм был ҙур буталышҡа килтергән.
Мәҫәлән, Японияла: XVI быуатта христиан миссионерҙары «Deus» (латынса Аллаһ) һүҙен японсаға тәржемә итергә тырышҡан. Улар урындағы «Dainichi» (буддизмдағы ҙур илаһ) исемен ҡулланған. Әммә һуңынан был хата икәнен аңлап, туҡтағандар .
XIX быуатта Библияны японсаға тәржемә иткәндә, инглизсә «God» һүҙен японса «ками» тип тәржемә иткәндәр. Әммә япондарҙың «ками»һы — синтоизмдағы рухтар, тау, йылға, ағас эйәләре. Был «Аллаһ» түгел! Тикшеренеүселәр быны «ике ҡат мәғәнә үҙгәреүе» тип атай . Шуға күрә, хәҙер Японияла «ками» һүҙе ике мәғәнәлә йөрөй: (1) урындағы синто рухтары, (2) Аллаһ. Был — тәржемә хатаһы.
Б. «Бөтә диндәр бер» тигән яңғылыш фекер
Хәҙерге донъяла, бигерәк тә эзотерик төркөмдәр араһында, «бөтә диндәрҙең асылы бер» тигән фекер таралған. Улар:
Будданы ла, Кришнаны ла, башҡа «рухи остаздарҙы» ла Аллаһтың төрлө исемдәре тип атай.
"Аллаһтың исемдәре күп" тигән фекерҙе дөрөҫ аңламай, уны бар диндәрҙе бер тип йомғаҡлау өсөн ҡуллана.
Әммә был — ҙур хата. Исламда Аллаһтың исемдәре күп, әммә улар барыһы ла Бер Аллаһҡа ҡарай. Будда — Аллаһ түгел, Будда — кеше.
3. Ислам ни өсөн бындай тиңләштереүҙе ҡабул итмәй?
Исламдың нигеҙе — таухид. Аллаһтан башҡа һис кемгә табынырға, һис кемде Аллаһҡа тиңләргә ярамай.
Илаһ (إله) — ғибәҙәт ҡылына торған зат. Исламда тик Аллаһ ғына ысын илаһ .
Аллаһ — был исем башҡа телдәргә тәржемә ителмәй, үҙ рәүешендә ҡулланыла .
Аллаһ Ҡөрьәндә әйтә: «Әйт: Ул — Аллаһ — Берҙән-бер. Аллаһ — мәңгелек, Башҡалар Мохтаж булмаған. Күңел асмаған һәм тыумаған. Уға тиңдәш бер кем дә юҡ» (Ихлас сүрәһе).
Был сүрә — Будданы, Ғайсаны, йәки башҡа бер кемде лә Аллаһҡа тиңләштереүгә ҡаршы иң көслө дәлил.
4. Тарихта мосолмандар буддистарға нисек ҡараған?
Ҡыҙыҡлы тарихи факт: VIII быуатта ғәрәптәр хәҙерге Пакистан ерҙәрен (Синд) яулағас, унда буддистар күп булған. Буддистарҙың китаптары булғанға, уларҙы «китап әһелдәре» (люди Писания) тип танығандар . Уларға үҙ диндәрен тоторға рөхсәт ителгән .
Әммә был уларҙың иманын «хаҡ» тип таныу түгел, ә сәйәси килешеү булған. Ислам динендә «зимми» (һаҡлау аҫтындағылар) статусы бар — улар үҙ диндәрендә ҡала ала, әммә дөрөҫ юлда түгел тип иҫәпләнә.
Йомғаҡлап: Будда — Аллаһ түгел, Будда — үҙ көсө менән «аңлауға» ирешкән кеше. Буддизмда Аллаһ юҡ, ул — Аллаһһыҙ дин. Будданы Аллаһҡа тиңләштереү — тәржемә хаталары һәм эзотерик ағымдар арҡаһында барлыҡҡа килгән.
Ислам бындай тиңләштереүҙе ҡабул итә алмай, сөнки ул таухидҡа (Аллаһтың берлегенә) ҡаршы килә.
Һеҙҙең һорауығыҙ бик тәрән мәғәнәгә эйә: кемдер будданы Аллаһ тип атаһа, был — ширк. Аллаһ бер, Уға тиңдәш юҡ.