Манҡорт һәм ҡоллоҡ фекерләүе: Рухи үлем һәм хужа эҙләү тураһында вәғәҙ
Хөрмәтле мөьмин-мосолмандар!
Бөгөн беҙҙең вәғәҙебеҙ ике ҡарашты берләштерә: бөйөк яҙыусы **Чингиз Айтматов** ижад иткән **манҡорт** образы һәм Аллаһы Тәғәләнең Ҡөрьән Кәримдәге аяттары. Был ике сығанаҡ та беҙгә бер үк хәҡиҡәтте аңлата: кешенең үҙен юғалтыуы, рухи үлеме һәм был хәлдең нисек булдырылыуы.
«Манҡорт» һүҙе Үҙәк Азия халыҡтары араһында боронғо замандарҙан уҡ билдәле. Был һүҙ менән төрлө сәбәптәр арҡаһында – ауырыу, ағыуланыу йәки ауыр психологик шоктан – хәтер юғалтыу, амнезия менән яфаланыусы кешеләрҙе атағандар. Манҡорт – үҙенең сығышын, тамырҙарын, килеп сығышын онотҡан кеше. Ә үҙенең кем икәнен һәм ҡайҙан килгәнен онотҡан кешенән милли, дөйөм кешелек, хатта дини нормаларҙы һәм принциптарҙы үтәүен көтөп булмай.
Чингиз Айтматов үҙенең «Буранлы туҡталыш» («И дольше века длится день») романында боронғо яулап алыусылар жуаньжуандарҙың (Ҡытай ҡәбиләләре) әсирҙәрҙе нисек манҡортҡа әйләндереүе тураһында хөрт легенданы һүрәтләй. Улар әсирҙең башын ҡырып, өҫтөнә дымлы дөйә тиреһе кейҙерәләр һәм эҫе ҡояш аҫтында ҡалдыралар. Тире кипкән һайын баш һөйәген ҡыҫҡан, түҙеп торғоһоҙ ғазаптар тыуҙырған. Тере ҡалғандар хәтерҙәрен тулыһынса юғалтҡан – үҙ исемдәрен, ата-әсәләрен, телен, тыуған илен онотҡан. Улар буйһоноусан, аҡылһыҙ, теләһә ниндәй әмерҙе үтәүгә һәләтле, хатта үҙ әсәһен дә үлтерә алған идеаль ҡолдарға әйләнгән, быны аңламайынса .
Манҡорттарҙа иң ҡурҡынысы – улар үҙҙәре генә кеше ҡиәфәтен юғалтмай, ә үҙенә оҡшағандарҙы булдырырға ынтыла. Улар ғәҙәти кешеләрҙе шундай уҡ манҡорттарға әйләндерергә тырыша, сөнки уларҙың эсе бушлыҡ уларҙан тирә-яҡтағыларҙың да шундай уҡ буш булыуын талап итә.
Бөгөн «манҡорт» һәм «манҡортлаштырыу» терминдары шәхестең маргиналлашыуын, тоталитар режимдарҙы, массаларҙың сит ихтыярға һис шикһеҙ буйһоноуын – көтөү фекерләүе тип аталған күренеште һүрәтләү өсөн ҡулланыла.
Ә хәҙер был хәлгә Аллаһы Тәғәләнең Вахиы яҡтылығында ҡарайыҡ. Аллаһ «Әл-Хәшр» сүрәһенең 19-сы аятында былай тип әйтә:
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ
Үә ләә тәкүүнүү кәлләҙиинә нәсү-ллааһа фә'әң-сәәһүм әңфүсәһүм үләә'икә һүмүл-фәәсиҡуун.
Аллаһыны онотҡан, шуның өсөн Аллаһ уларҙың үҙ-үҙен онотторған кешеләр һымаҡ булмағыҙ. Улар боҙоҡ. Әл-Хәшер сүрәһе, 19 аят...
Был аят мәсьәләнең тамырын асып бирә. Үҙеңде онотоу – осраҡлы түгел һәм тышҡы көс ҡулланыуҙың һөҙөмтәһе түгел. Был – Аллаһты онотоуҙың эҙемтәһе. Кеше Тыуҙырыусы менән бәйләнешен юғалтҡас, ул мотлаҡ үҙен дә юғалта. Ул үҙенең кем икәнен, был донъяға ни өсөн килеүен, йәшәүенең мәғәнәһен аңлауҙан туҡтай. Ул буш һауытҡа әйләнә, уны теләһә нимә менән тултырып була – идеология менән, дәрттәр менән, золом ҡылыусының әмерҙәре менән.
Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд (ﷺ) әйткән:
«Раббыһын зекер иткән кеше менән Раббыһын зекер итмәгән кеше – тере менән үлгән кеүек». Манҡорт – тереләр араһында йөрөгән үлгән кеше. Уның тәне эшләй, әммә йәне үле, сөнки Тыуҙырыусы тураһында ла, үҙе тураһында ла хәтерҙән мәхрүм.
Айтматовтың романы үткән быуаттың етмешенсе йылдары аҙағында, бөтөн идеологик система кешеләрҙе аҡылһыҙ башҡарыусыларға әйләндереү өҫтөндә эшләгән заманда яҙылған. Айтматов манҡорт образын партия бюрократтарын һүрәтләү өсөн ҡулланған, уларҙың аҡылы идеологияла бығауланған, баштары ҡыҫылған дөйә тиреһендәге кеүек. Был кешеләр, үҙ милләтенән, үҙ халҡынан, үҙҙәренән айырылған, автоматтарға, йәнһеҙ башҡарыусыларға – «аппаратсыларға» әйләнгән.
Ул замандарҙа система бик эффектив һәм килешле эшләгән. Ата-әсәләргә яңы тыуған бала уларҙыҡы түгел, ә дәүләттеке, тип өйрәткәндәр. Баланы әсәһенән айырғандар, үҙ һөтө менән имеҙергә рөхсәт итмәгәндәр, башҡа ҡатынға имеҙергә, йә иһә балалар баҡсаһына, интернатҡа биргәндәр, был тәбиғи бәйләнеште өҙгән. Бала саҡтан уҡ балаларҙы билдәле бер идеологияла тәрбиәләгәндәр, бөтә баҫҡыстарҙы үтеп – октябрәттән алып комсомолға тиклем – ахыр сиктә системаға ҡушылырға ынтылған аҡылһыҙ башҡарыусыларға әйләнгәндәр.
Күпләп атыуҙар, репрессиялар, лагерҙар – былар барыһы ла **йәмғиәттең манҡорт өлөшө** тарафынан хуплана. Нәҡ ошондай кешеләр митингыларға сығып, милләттең ысын патриоттарын атыуҙы талап иткән, уларҙы хыянатта ғәйепләгән. Улар халыҡ азатлығы өсөн көрәшкәндәрҙең ҡанын талап иткән. Сталин режимы атыуҙарҙы, ошо уҡ митингыларҙы ойоштороп, халыҡ ихтыярын үтәйбеҙ, тип аҡлаған.
Бөгөн кешеләр ул замандарҙы һағына, барыһы ла осһоҙ һәм яҡшы булған, тип әйтә. Ләкин мәктәп йәшенән алып бөтә халыҡтың бөкөрәйеп, йәшәү өсөн эшләгәнен онота. Күпләп атыуҙарҙы, репрессияларҙы, миллионлаған кешенең лагерҙарҙа әлегеүен онота. Оноталар, сөнки хәҡиҡәт асылмаған. Әгәр беҙ ысын тарихты аңлаған йәмғиәт булдырһаҡ, ул саҡта кем дә кем элекке замандарҙы маҡтай башлаһа, «Туҡта, ул замандар яҡшы булманы, беҙ хәҡиҡәтте беләбеҙ», – тип әйтергә әҙер кешеләр табылыр ине.
Бына ошонда беҙ манҡортизмдың иң ҡурҡыныс сағылышына киләбеҙ – **ҡоллоҡ фекерләүенә**. Кешеләр ғәҙелһеҙлеккә осрағас, улар үҙ етәксеһен мәсьәләләрҙе хәл итергә мәжбүр итеү, уның яуыз эштәрен туҡтатыу тураһында уйламай. Уның урынына улар етәксе өҫтөнән торорлоҡ яңы хужа эҙләй.
Бөгөн ҡайһы берәүҙәр былай ти: «Элек, беҙҙең етәкселәр ғәҙелһеҙлек иткәндә, беҙ Мәскәүгә зарлана ала инек, һәм ғәҙеллек тергеҙелә ине. Ә хәҙер, әгәр беҙгә ҡарата ғәҙелһеҙлек эшләһәләр, беҙ ҡайҙа мөрәжәғәт итә алабыҙ?». Беҙҙең халыҡҡа хужа кәрәк, тигән һығымта яһала. Ул үҙ етәксеһе өҫтөнән торорлоҡ хужа эҙләй. Кешеләр үҙ етәксеһен мәсьәләләрҙе хәл итергә мәжбүр итеү, уны тәрбиәләү, уның яуыз эштәрен төрлө ысулдар менән туҡтатыу тураһында уйламай. Бының өсөн йәмғиәт фекерләүе кимәлен күтәреү кәрәк. Әммә улар был турала уйламай. Улар үҙҙәре өсөн барыһын да хәл итерлек хужа эҙләй.
Был – азат ителгән ҡолдоң классик синдромы. Ҡолдо азат иткәндә, уның беренсе эше – яңы хужа эҙләү. Ул: «Мин азат, хәҙер мин үҙ тормошом менән йәшәйәсәкмен, үҙем эшләп табасаҡмын, үҙем эшләйәсәкмен», – тип уйламай. Юҡ, ул тәүге көндәрҙән уҡ үҙенә хужа эҙләй. Ни өсөн? Сөнки ул **манҡорт**, хужаһыҙ йәшәй алмаҫлыҡ хәлгә еткән. Кем дә кем уның фекерҙәренә, һүҙҙәренә, эштәренә етәкселек итергә тейеш – ул үҙаллы эш итеүгә һәләтһеҙ.
Ләкин Аллаһы Тәғәлә беҙгә Ҡөрьәндә кешенең ысын тәбиғәте тураһында иҫкәртә. «Әл-Инфитар» сүрәһенең 19-сы аятында Аллаһ былай тип әйтә:
يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِّنَفْسٍ شَيْئًا وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِّلَّهِ
Йәүмә ләә тәмликү нәфсүл-линәфсиң шәй'әү-үәл әмру йәүмә'иҙил-лилләәһ.
Ул көн бер йән икенсе йәнгә бер ниҙә эшләй алмаҫ. Ул көндө бөтә хөкөм Аллаһ ҡулында булыр. Инфиттар сүрәһе, 19 аят.
Был аяттың мәғәнәһе хаҡында уйланығыҙ! Ҡиәмәт көнөндә бер кем дә икенсе йән өҫтөнән хужа була алмаясаҡ. Бер ниндәй хужа, бер ниндәй хаким, бер ниндәй лидер икенсегә ярҙам итә йәки зыян китерә алмаясаҡ. Бөтә хакимлек тик Аллаһы Тәғәләгә генә ҡараясаҡ. Имам әл-Баҡир (ғәләйһиссәләм) аңлата: «Ул Көндә лә хакимлек, бөгөн дә шулай уҡ, тулыһынса Аллаһ ҡулында... ләкин Ҡиәмәт көнөндә бөтә хакимдар һәм байлыҡ хужалары үҙ өҫтөнлөктәренән мәхрүм ителәсәк, һәм Аллаһ хакимлығынан башҡа хакимлыҡ ҡалмаясаҡ».
Әгәр Ҡиәмәт көнөндә бер кем дә икенсе өҫтөнән хужа була алмаһа, ни өсөн беҙ был донъяла үҙебеҙгә кешеләр араһынан хужа эҙләйбеҙ? Ни өсөн беҙ үҙ иркебеҙҙе, аҡылыбыҙҙы, ихтыярыбыҙҙы Ҡиәмәт көнөндә беҙ кеүек үҙе көсһөҙ булып сығасаҡ кешеләр ҡулына тапшырырға әҙербеҙ?
Аллаһ шулай уҡ «Әл-Инсан» сүрәһенең 2-3 аяттарында былай тип әйтә:
«Беҙ кешене ҡатнаш тамсынан яралттыҡ, уны һынау өсөн, һәм уны ишетеүсе, күреүсе иттек. Беҙ уны юлға күндерҙек – ул йә шөкөр итеүсе, йә көфөрлөк итеүсе булыр».
Ә «Әш-Шәмс» сүрәһенең 7-8 аяттарында:
«Йән һәм уны камиллаштырып, уға боҙоҡлоғон да, тәҡүәлеген дә өйрәткән Аллаһ менән ант итеп әйтәм!».
Был аяттар беҙгә шуны өйрәтә: Аллаһ кешене үҙ юлын һайлауҙа ирекле итеп яралтҡан. Ул уға аҡыл, ишетеү, күреү һәләтен, яҡшылыҡ менән яуызлыҡты айырыу һәләтен биргән. Кеше үҙе һайлай – шөкөр итеүсе булырмы, көфөрлөк итеүсе булырмы, тәҡүә юлынан барырмы йәки гонаһ юлынан. Ләкин үҙенә хужа эҙләгән кеше нисек ирекле була ала? Үҙ иркен икенсегә биргән кеше нисек һайлай ала?
Имам Ғәли (радиаллаһу ғәнһү) үҙенең улына васыят итеп, былай тигән:
«Икенсе кешенең ҡоло булма, сөнки Аллаһ һине ирекле итеп яралтты».
Был һүҙҙәр – һәр беребеҙгә иҫкәртеү: беҙҙең ысын ирегебеҙ – тик Аллаһҡа ғына ҡоллоҡ итеүҙә, ә кешеләр араһынан хужалар эҙләүҙә түгел. Аллаһ беҙҙе ирекле итеп яралтҡан, һәм береһенең дә беҙҙе ҡолға әйләндерергә хоҡуғы юҡ – бер ниндәй идеологияның да, дәүләттең дә, икенсе кешенең дә. Һәм беҙ үҙебеҙ ҙә ирекле рәүештә ҡолға әйләнергә тейеш түгел, үҙебеҙгә хужа эҙләп.
Бөгөн, иҡтисади ауырлыҡтар һәм етәкселек хаталары арҡаһында, күп ватандаштарыбыҙ эш эҙләп ситкә китә. Ҡайһы берәүҙәр: «Беҙҙе теге кешеләр ашата», – тип әйтә башлай. Ләкин хәҡиҡәткә ҡарағыҙ: һине теге кеше түгел, ә һинең үҙ көсөң һәм хеҙмәтең ашата, һин башҡалар эшләргә теләмәгән эште башҡарып, бының өсөн әскелтем хаҡ алаһың. Улар үҙҙәренә эш хаҡы түләүҙәре тураһында уйламай – улар кемделер үҙ ашатыусыһы тип һанай.
Ни өсөн беҙҙең халыҡ, үҙенең көнкүреше тураһында уйлап, үҙ тыуған илен һатырлыҡ хәлгә етте? Сөнки ҡолдо азат иткәндә, уның беренсе эше – яңы хужа эҙләү. Ә был Аллаһты онотҡан һәм үҙен онотҡандар – манҡорттар менән була.
Хужа эҙләгән кеше Аллаһтың уны ирекле итеп яралтҡанын онотҡан. Үҙенең «хужаһы» булған замандарҙы һағынған кеше бөтә нәмәнең хужаһы тик Аллаһ ҡына икәнен онотҡан. Ислам беҙгә кешенең үҙ яҙмышы өсөн яуаплы булыуын өйрәтә: «Беҙ уны юлға күндерҙек – ул йә шөкөр итеүсе, йә көфөрлөк итеүсе булыр». Беҙ үҙебеҙ юл һайлайбыҙ – Аллаһты иҫләгән ирекле кешеләр юлынмы, әллә хужа эҙләгән манҡорттар юлынмы.
Беҙҙең диндә беҙҙең иманыбыҙҙы һәм үҙебеҙҙең кем икәнебеҙҙе һаҡлаусы ҡәлғәләр бар. Иман – кешеләге иң нәфис нәмә. Уны һаҡлау өсөн Аллаһ беҙгә ҡәлғәләр биргән: намаҙ, ураҙа, хаж, зәкәт, гүзәл әхлаҡ һәм тәрбиә.
Әгәр беҙ был ҡәлғәләрҙе берәм-берәм емерһәк, хатта намаҙҙарҙы ла ташлап, «төп нәмә – күңелдәге иман», – тип әйтһәк, дошман алдында ни ҡалыр? Тик еңел генә юҡ итерлек нәфис хистәр генә ҡалыр. Әгәр беҙ беренсе ҡәлғәне – гүзәл әхлаҡ һәм тәрбиәне – емерһәк, ул саҡта дошман һөжүм иткәндә, беҙҙең беренсе һаҡланыу ҡәлғәбеҙ инде емерелгән буласаҡ, хатта ҡаршылыҡ күрһәтмәйенсә.
Ошо уҡ хәл беҙҙең телгә, тарихыбыҙға, бойондороҡһоҙлоғобоҙға ҡағыла. Бөтә нәмәнең үҙ һаҡлағыс ҡәлғәләре бар. Телдең үҙ ҡәлғәләре: һүҙ байлығы, өндәрҙең үҙенсәлекле әйтелеше. Әгәр беҙ һүҙҙәрҙе яулап алыусыларса әйтә башлаһаҡ, беҙ ҡәлғәләрҙең береһен емерәбеҙ, һәм дошманға үтеп инеү еңелерәк була.
Ошо уҡ хәл бойондороҡһоҙлоҡҡа ла ҡағыла. Бойондороҡһоҙлоҡтоң да үҙ һаҡлағыс ҡәлғәләре бар. Бойондороҡһоҙлоҡ алған мәлдән алып беҙгә был ҡәлғәләрҙе тергеҙергә кәрәк ине. Был беҙҙең төшөнсәләрҙе үҙгәртеүҙе, идеологиябыҙҙы таҙартыуҙы, телдең бойондороҡһоҙлоғон тәьмин итеүҙе, тарихҡа ҡарашыбыҙҙы яңынан ҡарауҙы талап итә. Беҙҙең тарихыбыҙ – беҙҙең ҡәлғәбеҙ, һәм беҙҙең бурысыбыҙ уны тергеҙеүҙән ғибәрәт. Үҙ тарихыбыҙҙа беҙ үҙ күҙҙәребеҙ менән, үҙ йөрәктәребеҙҙең мөхәббәте менән ҡарарға тейеш, сит йөрәктәр, фекерҙәр, донъя ҡарашы призмаһы аша түгел.
Беҙгә йәмғиәтебеҙҙе ысын бойондороҡһоҙлоҡ рухында тәрбиәләргә кәрәк. Әгәр кеше азатлыҡ өсөн көрәштә бер аҙ йонсой икән, ул был азатлыҡты ҡәҙерләйәсәк, һәм иртәгә унан баш тартыуы ауыр буласаҡ. Йыш ҡына әйтәләр: китап бүләк итһәң, уны уҡыуы шикле. Ләкин кеше был китапты үҙ аҡсаһына һатып алһа, ул уны нығыраҡ ҡәҙерләйәсәк. Ошо уҡ хәл азатлыҡ менән: әгәр кеше уның өсөн бер аҙ йонсой икән, ул уны ҡәҙерләйәсәк, һәм иртәгә унан баш тартыуы ауыр буласаҡ.
Ләкин әгәр бойондороҡһоҙлоҡ бүләк итеп бирелһә, уны аңлауһыҙ һәм көрәшһеҙ, кеше уны еңел генә ҡоллоҡҡа алмаштыра ала. Бөгөн, бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң йылдар үткәс, йәмғиәтебеҙ әле лә бүленгән. Ҡайһылары телде, ерҙе яҡлай, икенселәре: «Тынысланығыҙ», – тип әйтә, үҙҙәренең хужаһы булған замандарҙы һағынып.
Хөрмәтле ҡәрҙәштәр!
Манҡорт – был тик әҙәби образ ҡына түгел. Был – беҙҙе уратып алған ысынбарлыҡ. Аллаһты онотҡан, үҙҙәрен онотҡан, үҙ тарихын һәм мәҙәниәтен онотҡан, үҙҙәренә хужа эҙләгән кешеләр – бына улар, хәҙерге манҡорттар.
Беҙ ҡурҡыныс заманда йәшәйбеҙ, манҡортлаштырыу көстәре бөтә донъяла эш итә. Улар кешеләрҙе Аллаһ тураһында, уларҙың ысын тамырҙары тураһында, тәғәйенләнеше тураһында хәтерҙән мәхрүм итергә тырыша. Улар кешеләрҙе аҡылһыҙ ҡулланыусыларға, буйһоноусан башҡарыусыларға, көтөү фекерләүенә әйләндерергә тырыша.
Ләкин Аллаһ беҙгә иҫкәртә: «Ул Көндә бер йән икенсе йән өсөн бер нәмәгә лә хужа була алмаҫ. Бөтә әмер (власть) ул Көндә Аллаһтыҡы». Әгәр Ҡиәмәт көнөндә бер кем дә беҙҙең өҫтөбөҙҙән хужа була алмаһа, ни өсөн бөгөн беҙ үҙебеҙгә хужа эҙләйбеҙ? Ни өсөн үҙ иркебеҙҙе ирекле рәүештә тапшырабыҙ?
Имам Ғәли (радиаллаһу ғәнһү) васыят иткән: «Икенсе кешенең ҡоло булма, сөнки Аллаһ һине ирекле итеп яралтты». Был һүҙҙәрҙе иҫтә тотоғоҙ. Улар – ҡоллоҡ фекерләүенән азат булыу асҡысы. Аллаһ һеҙҙе ирекле итеп яралтҡан. Идеологияларҙың да, режимдарҙың да, башҡа кешеләрҙең ҡолдарына әйләнмәгеҙ.
Аллаһты йышыраҡ зекер итегеҙ, Ҡөрьән уҡығыҙ, үҙ тарихығыҙҙы өйрәнегеҙ, телегеҙҙе һаҡлағыҙ, балаларығыҙға ысын ҡиммәттәрҙе өйрәтегеҙ. Бер кемгә лә хәтерегеҙҙе урларға һәм һеҙҙе манҡортҡа әйләндерергә юл ҡуймағыҙ.
Һәм иҫтә тотоғоҙ: ҡолдо азат иткәндә, уның беренсе эше яңы хужа эҙләү булмаҫҡа тейеш. Уның беренсе эше: «Мин ирекле, хәҙер мин үҙ тормошом менән йәшәйәсәкмен, үҙем эшләп табасаҡмын, үҙем барыһын да эшләйәсәкмен, һәм тик Аллаһ ҡына – минең Раббым», – тип аңлау булырға тейеш.
Аллаһ беҙҙе ҡоллоҡ фекерләүенән һәм Тик Уның Үҙенә генә ҡоллоҡ итеү урынына хужа эҙләүҙән һаҡлаһын. Ул беҙҙе Үҙен иҫләгән һәм үҙҙәрен иҫләгәндәрҙән ҡылһын. Әмин.