Хайуандан да түбән!
Хәйерле көн, хөрмәтле дин ҡәрҙәштәр!
Бөгөн беҙ Аллаһы Тәғәләнең Ҡөрьән Кәримдәге «Әл-Әғрәф» сүрәһенең 179-сы аяты өҫтөндә уйланырбыҙ. Был аят үҙ эсенә бик тәрән мәғәнәләр ала һәм беҙҙең көндәлек тормошобоҙға, йәмғиәттәге хәлдәргә туранан-тура бәйле. Аллаһы Тәғәлә Әл-Әғрәф сүрәһенең 179-сы аятында былай ти:
َلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالْإِنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَّا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَّا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَّا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ
Үә ләҡад ҙәраьнәә лиджәһәннәмә кәҫиирам-минәл джинни үәл-иңси ләһүм ҡулүүбүлләәә йәфҡаһүүнә биһәә үә ләһүм әғйүнүл-ләә йүбсыируунә биһәә үә ләһүм әәҙәәнүл-ләә йәсмәғүүнә биһәә үләә'икә кәл'әнғәәми бәл һүм әдаллү үләә'икә һүмүл-ғаафилүүн
"Тамуҡ өсөн Беҙ ендәрҙе һәм кешеләрҙе бар ҡылдыҡ: уларҙың йөрәге бар – бер нәмә лә аңламай, күҙе бар – күрмәй, ҡолағы бар – ишетмәй. Улар хайуан һымаҡ, хатта (хайуандан да) нығыраҡ аҙашҡан. Улар ғафил халыҡ."
Был аят беҙҙе тетрәндерә торған хәҡиҡәтте аңлата: күп кенә кешеләр үҙҙәренә бирелгән аҡыл, күҙ, ҡолаҡ кеүек мөһим ағзаларҙы дөрөҫ ҡулланмай, шуның өсөн улар хайуандарҙан да түбәнерәк дәрәжәгә төшә. Әммә был аяттың тәрән мәғәнәһен аңлар өсөн, беҙгә уның аңлатмаларына, тәфсирҙәренә мөрәжәғәт итергә кәрәк.
Бер ғалим хәҙрәт үҙенең тәфсирендә былай тип аңлата: был кешеләр башта «әхсәни тәҡуим», йәғни иң матур формала, иң юғары сифаттар менән яратылған булһалар ҙа, үҙ ихтыярҙары менән «әсфәле сафилин»гә, йәғни иң түбән дәрәжәгә төшкәндәр. Уларға аҡыл, тойғо, аң бирелгән булған, ләкин улар быны дөрөҫ ҡулланмаған. Улар үҙҙәренә ышанып тапшырылған «аманат»ты үтәмәгән, Аллаһҡа биргән вәғәҙәләрен онотҡан. Улар үҙҙәренең ихтыяр иреген файҙаланып, тура юлды һайламаған, ә нәфсе ҡоллоғона эйелгән. Аллаһы Тәғәлә уларҙың бындай буласағын белеп тороп та, уларға ирек биргән, һәм улар үҙҙәре был иректе насарға файҙаланғас, Аллаһ уларҙың йөрәктәрен мөһерләгән, хәҡиҡәтте ишетеү һәләтен юғалтҡан.
Был аятта иң ҡурҡыныс нәмә — кешенең үҙ һәләттәрен дөрөҫ ҡулланмауы арҡаһында хайуандан да түбәнерәк төшөүе. Ни өсөн хайуандан да түбәнерәк? Сөнки хайуандарға аҡыл, аң бирелмәгән. Улар инстинкт буйынса йәшәй, шуның өсөн улар яуаплы түгел. Улар үҙҙәренең тәбиғәтенән, булмышынан ситкә китмәй. Ә кешегә аҡыл, фекерләү һәләте, хәҡиҡәтте аңлау, изгелек менән яуызлыҡты айырыу һәләте бирелгән. Әгәр кеше ошо һәләттәрен дөрөҫ ҡулланмаһа, үҙендәге был ҡөҙрәтле ҡоралдарҙы файҙаланмаһа, ул хайуандан да насарға әйләнә. Сөнки хайуан үҙенең булмышына тоғро ҡала, ә кеше үҙенең юғары булмышына хыянат итә.
Ҡөръән тәфсирҙәрендә был аяттың тағы ла тәрәнерәк аңлатмаһы бирелә. Унда «ҡәлб»(күңел йөрәге) һүҙе физик ағзаны ғына түгел, ә кешенең аңлау, фекерләү, дөрөҫ хөкөм сығарыу һәләтен аңлата. Был аятта кешенең хәҡиҡәтте күреү, ишетеү, аңлау һәләттәре тураһында һүҙ бара. Рагыб әл-Исфахани кеүек бөйөк ғалимдар былай тип аңлата: Аллаһы Тәғәләнең кешеләргә ике илсеһе бар: береһе — эске илсе, ул — аҡыл, икенсеһе — тышҡы илсе, ул — пәйғәмбәрҙәр һәм китаптар. Эске илсенән файҙаланмайынса, тышҡы илсенән файҙаланып булмай. Аҡыл — етәксе, ә дин — юл күрһәтеүсе. Аҡыл булмаһа, дин тора алмай, дин булмаһа, аҡыл юлдан яҙа. Уларҙың берләшеүе — нур өҫтөнә нур.
Әммә беҙ бөгөн ниндәй заманда йәшәйбеҙ? Тире-яғыбыҙға күҙ һалһаҡ, ниндәй йәмғиәттә йәшәүебеҙҙе уйлап ҡараһаҡ, ҡурҡыныс күренештәр күрербеҙ. Тулыһынса Дәджәл ауында: беҙ донъяуи тормош ҡоллоғона әйләнгән, матди байлыҡҡа ынтылыу сарҡыуға батҡан, әхлаҡһыҙлыҡ, ялған, алдаҡ, икейөҙлөлөк менән сырмалған бер йәмғиәттә йәшәйбеҙ. Рекламалар беҙгә төрлө ваҡ-төйәк әйберҙәрҙе һатып алырға өндәй, сәнәғәт аҙыҡтары беҙҙең һаулыҡты ашай, коррупция, ғәҙелһеҙлек, әхлаҡһыҙлыҡ нормаға әйләнгән. Бындай йәмғиәттә рухилыҡ, ғәҙеллек, намыҫ, шәфҡәтлелек кеүек төшөнсәләр юҡҡа сыҡҡан тип әйтерлек.
Һәм бына ошондай бер заманда күптәр, үҙҙәрен мосолманбыҙ, иманыбыҙ бар тип иҫәпләһәләр ҙә, күпселектең юлынан эйәрә. Ә күпселек — был донъяуи ҡиммәттәр ҡоллоғона батҡан, ялған, алдаҡ, боҙоҡлоҡ, хәрәм реклама, сәнәғәт аҙыҡтары, коррупция менән сырмалған, рухилыҡ, ғәҙеллек, намыҫ, шәфҡәтлелек урыны булмаған йәмғиәттең бер өлөшө. Бындай йәмғиәттә кеше, үҙенең аҡылын, фекерләү һәләтен ҡулланмайынса, күпселеккә эйәреп, хайуан кеүек ағым менән йөҙә. Ул үҙен мосолманбыҙ тип иҫәпләһә лә, уның иманы йөрәгенә тәрән үтеп инмәгән, уның аҡылы, күҙҙәре, ҡолаҡтары йоҡлаған.
Тап бына ошондай хәлдә Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ғәләйһиссәләмдең: «Күпселеккә эйәрмәгеҙ» тигән хәҙисе иҫкә төшә. Был хәҙис кешенең бөтә тормош эшмәкәрлегенә, йәмғиәткә, төҙөлөшкә, донъяға ҡарашына ҡағыла. Күпселек һәр саҡ хаҡ түгел, күпселек йыш ҡына хаталана, күпселек йыш ҡына упҡынға илткән юлдан бара. Әгәр һин күпселеккә эйәреп, аҡылыңды эшкә екмәйһең, йөрәгеңдән һорамайһың, Аллаһтың Китабы менән сағыштырмайһың, иң ҡурҡыныс хәлгә тарырға мөмкин. Сөнки күпселеккә айырым-аҡылһыҙ эйәреү — ул кешене хайуан дәрәжәһенә төшөрә, йәнлек инстинкты менән йәшәүгә килтерә. Хайуан ҡайҙа көтөү бара, шунда бара, уйлап тормай. Ә кеше, хатта яңғыҙ ҡалһа ла, хәҡиҡәт ҡайҙа, шунда барырға тейеш.
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм әйткән: «Ислам сәйер (ят) булып башланды һәм сәйер булып ҡайтасаҡ. Бәхет булһын шул сәйерҙәргә». Унан һорағандар: «Улар кемдәр, йә Рәсүлуллаһ?» Ул яуап биргән: «Кешеләр боҙған нәмәләрҙе төҙәтеүселәр». (Аңлатмаһы аҫта)
Икенсе бер хәҙистә ул әйткән: «Һеҙ пассив эйәреүселәр булмағыҙ, улар: әгәр кешеләр изгелек ҡылһа, беҙ ҙә изгелек ҡылабыҙ, әгәр улар яуызлыҡ ҡылһа, беҙ ҙә яуызлыҡ ҡылабыҙ, тип әйтмәгеҙ. Үҙегеҙҙе шуға күндерегеҙ: әгәр кешеләр изгелек ҡылһа, һеҙ ҙә изгелек ҡылығыҙ, әгәр улар яуызлыҡ ҡылһа, һеҙ яуызлыҡ ҡылмағыҙ».
Был хаҡта уйлағанда, беҙгә бөйөк үҙгәрештәр кисергән Фүдәйл ибн Ғийадтың хикәйәте иҫкә төшә. Ул юлбаҫар булған, бер төркөм ҡараҡтарҙың башлығы. Уның күҙҙәре үткер булған — табыш эҙләгән, ҡолаҡтары һиҙгер булған — һаҡсыларҙың аҙымдарын тыңлаған, ә йөрәге таш кеүек ҡаты булған. Ләкин бер көнө, таш ҡойма аша менгәндә, ул Ҡөрьән уҡыған бер тауышты ишеткән. Тауыш: «Әләм йәни лилләзинә әмәнү ән тәхшәа ҡулубуһум ли зикрилләһ» — «Мөьминнәргә Аллаһты зекер иткәндә йөрәктәрен йомшартыу ваҡыты етмәнеме ни?» тигән аятты уҡыған. Был һүҙҙәр уның йөрәгенә үткән. Ул туҡтап, был һорауҙың үҙенә ҡаратылғанын аңлаған. «Йә Рабби, ваҡыт етте!» — тип ҡысҡырған. Шул мәлдә уның күҙҙәре, табыш ҡына күргән күҙҙәре, Нурҙы күргән, ҡолаҡтары, юлбаҫарлыҡ шау-шыуын ғына ишеткән ҡолаҡтары, Хәҡиҡәтте ишеткән, ә йөрәге, таштан ҡаты йөрәге, йомшарған, Аллаһ ҡурҡыуы һәм мөхәббәте менән тулған. Юлбаҫарҙан ул бөйөк изгегә, ғалимға әйләнгән.
Икенсе бер хикәйә — зина ҡылыусы (фахишә) ҡатын тураһында. Кешеләр унан ситләшкән, гонаһлы тип һанаған. Сүлдә һыуһап интеккән ул, ҡойоға төшөп һыу эскән. Ә сыҡҡас, бер эттең шул уҡ һыуһауҙан еүеш ерҙе ялағанын күргән. Уның йөрәге, гонаһтар менән ҡапланған булһа ла, эттә генә түгел, ә йән эйәһенең ыҙап сиккәнен күргән. Ул күн башмағын сисеп, уны яулығына бәйләп, ҡойоға төшөргән, һыу тулдырып, эткә эсергән. Ошо ғәмәле өсөн, йөрәгенең шәфҡәтле булыуы өсөн, Аллаһ уның бөтә гонаһтарын ярлыҡаған. Уның йөрәге үлгән ит киҫәге түгел, ә шәфҡәт сығанағы булып ҡалған, һәм был шәфҡәт уны гонаһтан Аллаһтың ярлыҡауына күтәргән.
Был ике хикәйә лә беҙгә бер хәҡиҡәтте аңлата: йөрәкте терелтергә мөмкин. Әгәр кеше үҙенең ғәмһеҙ, вайымһыҙ, ғәфиллек хәлен ташлап, туҡтап, уйланып, үҙенә бирелгән һәләттәрҙе дөрөҫ файҙалана башлаһа, уның йөрәге терелә. Донъяға ҡарап, унда тик әйберҙәр генә түгел, ә Аллаһ билгеләрен күрһә, ҡолаҡ һалып, тик тауыштар ғына түгел, ә хәҡиҡәт саҡырыуын ишетһә, йөрәгендә башҡа кешенең ҡайғыһын, үҙенең гонаһтарынан ҡурҡыуҙы, Аллаһҡа яҡынлыҡ шатлығын тойһа, ул хайуан дәрәжәһенән күтәрелә, фәрештәләрҙән дә юғарыраҡ була. Сөнки фәрештәләрҙең ихтыяры юҡ, улар Аллаһ ихтыярына мәжбүри буйһона. Ә кеше, үҙенең нәфсен, йәмғиәт баҫымын, донъя ығы-зығыһын еңеп, ихтыяры менән буйһона, һәм бының өсөн ул фәрештәләрҙә булмаған сауаптар ала.
Әммә беҙ, хөрмәтле ҡәрҙәштәр, бөгөн ошо ике юлдың араһында торабыҙ. Беҙ көн һайын һайлау яһарға тейешбеҙ. Беҙ күҙе бар, күрмәгән, ҡолағы бар, ишетмәгән, йөрәге бар, тоймаған кешеләр рәтендә була алабыҙ. Беҙ ағым менән йөҙөп, күпселеккә эйәреп, йәмғиәттең әхлаҡһыҙлыҡ, ялған, алдаҡ батҡағында батып йәшәй алабыҙ. Ул саҡта беҙ хайуандар кеүек, бәлки уларҙан да насарыраҡ булабыҙ. Сөнки хайуандар яуаплы түгел, ә беҙ яуаплы буласаҡбыҙ. Әммә беҙ шул «Ваҡыт етмәнеме ни?» тигән саҡырыуҙы ишетеп, туҡтап, йөрәгебеҙҙе туҙандан таҙартып, был донъяны — Аллаһ билгеләре һәм һынауҙар донъяһы итеп күрә башлай алабыҙ. Беҙ үҙ күҙҙәребеҙҙе шәфҡәт менән, ҡолаҡтарыбыҙҙы хәҡиҡәткә иғтибар менән, йөрәктәребеҙҙе Аллаһ мөхәббәте менән тултыра алабыҙ. Беҙ күпселеккә түгел, ә хәҡиҡәткә эйәрергә өйрәнә алабыҙ, хатта был хәҡиҡәт күптәргә оҡшамаһа ла, хатта ул йәмғиәт тарафынан һөйләнгәнгә ҡаршы килһә лә.
Сөнки Аллаһ беҙгә быларын да бушҡа бирмәгән. Ул беҙгә күҙ биргән, әгәр Ул беҙҙең Уның билгеләрен күреүебеҙҙе теләмәһә. Ул беҙгә ҡолаҡ биргән, әгәр Ул беҙҙең Уның саҡырыуын ишетеүебеҙҙе теләмәһә. Ул беҙҙең йөрәккә һалып ҡуйған тойғолар, әгәр Ул беҙҙең Уны яратыуыбыҙҙы, Унан ҡурҡыуыбыҙҙы, ғәҙелһеҙлектән ыҙаланыуыбыҙҙы, изгелектән шатланыуыбыҙҙы теләмәһә. Былар барыһы ла бер маҡсат өсөн бирелгән: беҙ үҙебеҙҙең Яратыусыбыҙҙы танырға, Уға ҡоллоҡ итергә, был донъяға ғәҙеллек, намыҫ, шәфҡәт алып килергә, хатта бөтә донъя ҡаршы торһа ла.
Әйҙәгеҙ, хөрмәтле ҡәрҙәштәр, ошо аяттан ғибрәт алайыҡ. Йөрәктәребеҙҙе мөһерләнгән, күҙҙәребеҙҙе һуҡыр, ҡолаҡтарыбыҙҙы һаңғырау итмәйек. Ғәфилдәрҙән булмайыҡ. Аллаһы Тәғәлә беҙҙе һүҙҙе ишетеп, иң яҡшыһына эйәреүселәрҙән, билгеләрҙе күреп, улар өҫтөндә уйланыусыларҙан, йөрәктәре Аллаһ зекеренән йомшарыусыларҙан, күпселеккә түгел, ә хәҡиҡәткә эйәреүселәрҙән ҡылһын. Йөрәктәребеҙгә терелтеү бирһен, хайуандарҙан түбән әҙәмдәрҙән булып китмәҫ борон. Әмин.
Хәҙистең ғәрәпсә тексы:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: بَدَأَ الإِسْلاَمُ غَرِيبًا وَسَيَعُودُ كَمَا بَدَأَ غَرِيبًا فَطُوبَى لِلْغُرَبَاءِ
Был һүҙҙәр **Имәм Әхмәдтең «Мүснәд»** әҫәрендә килтерелгән хәҙистең бер өлөшө булып тора һәм уның мәғәнәһе дөрөҫ.
Был риүәйәт **Абдуллаһ ибн Ғәмр ибн әл-Ас**тан (Аллаһ унан разый булһын) тапшырыла:
«Бер көн беҙ Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм менән ултырғанда, ул: „Ғәрәбәләргә (ситтәргә, сәйерҙәргә) мөбәк (бәхет) булһын“, – тине. Беҙ: „Сәйерҙәр кемдәр, йә Рәсүлуллаһ?“ – тип һораныҡ. Ул: „Улар – (ысын) изге кешеләр, улар күп яуыз кешеләр араһында булырҙар. **Уларға буйһоноусыларға ҡарағанда, уларға ҡаршы сығыусылар күберәк**“, – тип яуап бирҙе» .
Был өҫтәмә аңлатма хәҙистең төп мәғәнәһен тағы ла тәрәнерәк асып бирә:
1. **Сәйерҙәрҙең хәле**: Улар – дөрөҫ юлда булған, изге ғәмәлдәр ҡылған кешеләр, әммә улар йәшәгән йәмғиәттә күпселек кешеләр боҙоҡ, гонаһлы була.
2. **Ҡаршылыҡ күреү**: Уларға ҡаршы сығыусылар (үҙҙәрен яманлаусылар, эҙәрлекләүселәр) күп була, ә уларға буйһоноусылар (эйәреүселәр, ярҙам итеүселәр) әҙ була.
3. **Һынау**: Был һүҙҙәр иманда ныҡ тороуҙың ауырлығын күрһәтә. Күпселек хата юлдан барғанда, аҙсылыҡтың хаҡ юлда ҡалыуы – ҙур иман көсө талап иткән эш.
Был хәҙисте аңлатҡанда, ғалимдар «сәйерҙәр» – ваҡыт үтеү менән Исламдың ысын йөҙө онотола башлағас, уны тергеҙеүселәр, тип әйтә. Улар үҙҙәренең имандарын һаҡлау өсөн генә түгел, ә башҡаларҙы төҙәтеү өсөн дә тырыша, шуның өсөн уларға ҡаршы сығыусылар күп була.
Әүлиә Мехмет вәғәҙенән: https://nazir1965.com/v%d3%99%d2%93%d3%99zd%d3%99r/%d3%99%d2%afli%d3%99-mexmet-v%d3%99%d2%93%d3%99%d2%99en%d3%99n.html