Оптимизм менән пессимизмдың айырмаһы ниҙә?
Ҡөрьән һәм Сөннәт күҙлеге аша ҡараш
Инеш: бер реальностьҡа ике ҡараш
Ике кешенең бер ҡалҡыулыҡта баҫып, бер күккә ҡарағанын күҙ алдығыҙға килтерегеҙ. Берәү әйтә: «Дауыл килә. Бөтәһе лә емереләсәк. Өмөт юҡ». Икенсеһе әйтә: «Эйе, дауыл яҡынлаша. Ләкин дауылдан һуң ҡояш сыға, һәм мин беләм: елдәр менән Кем идара иткәнен».
Ҡәрҙәштәрем!
Бөгөн беҙ был ике һүҙҙе йыш ишетәбеҙ: *оптимизм* һәм *пессимизм*. Кешеләр уларҙы тик холоҡ ҡына һыҙаттары тип уйлай — кемдер шат күңелле булып тыуған, кемдер — күңелһеҙ. Әммә Исламда был тик темперамент ҡына түгел. Был — **донъяға ҡараш**, кешенең Аллаһты нисек күреүен, был донъяны нисек аңлауын һәм һынауҙарҙы нисек ҡаршы алыуын билдәләй.
Әйҙәгеҙ, хәҙер быны аңларға тырышайыҡ: оптимизм менән пессимизмдың динебеҙ күҙлегенән төп айырмаһы нимәлә?
1. Нигеҙ: улар ҡайҙан килә?
Пессимизм Исламда — тик «иң насарҙы көтөү» генә түгел. Был, төпкәрәк төшөп ҡараһаҡ, **Аллаһҡа ышанысһыҙлыҡ**. Кеше «Барһы ла насар буласаҡ», «Был өмөтһөҙ эш», «Мине тик уңышһыҙлыҡ көтә» тип әйтеп, ул, үҙе аңғармаҫтан, Аллаһтың рәхмәтен һәм ҡөҙрәтен *сикләй*.
Аллаһ Тәғәлә әйтә: «Аллаһтың рәхмәтенән өмөтөн өҙмәйҙәр, аҙашҡандарҙан башҡа»* (Ҡөрьән, 15:56).
Ибраһим ғәләйһис-сәләм был һүҙҙәрҙе ҡартлыҡ осоронда улын тыуҙырасағы тураһында хәбәр ишеткәндә әйтә. Ул: «Мин оло ҡарт, был мөмкин түгел», — тип әйтмәй. Ул: «Раббымдың рәхмәтенән кем өмөтөн өҙә? Тик аҙашҡандар ғына!» — тип әйтә.
Пессимизм әйтә: «Сәбәптәр еңелеүҙе күрһәтә, тимәк, еңелеү мотлаҡ».
Пессимизм сараларға ҡарай һәм Улар менән идара итеүсене онота.
Пессимизм — был *сү’ әҙ-ҙанн биЛләһ* (Аллаһ тураһында насар уйлау) формаһы.
Оптимизм. Мосолмандың оптимизмы — был **Аллаһҡа тәүәккәллек ҡылыу** һәм **Уның тураһында яҡшы уйлау (хөсн әҙ-ҙанн)** . Был ҡыйынлыҡтарҙы инҡар итеү түгел. Был — Аллаһтың һәр нәмәгә ҡөҙрәтле икәнен, Уның рәхмәте бөтә нәмәне солғап алғанын һәм мосолман менән фәҡәт яҡшылыҡ ғына булыуын белеү.
Пәйғәмбәр ғәләйһис-сәләм әйтә: «Йоғошло ауырыу (үҙаллы таралыусы) юҡ, насар ырым (әт-тийәра) юҡ, әммә миңә яҡшы ырым (әл-фә’л — яҡшылыҡ көтөү, оптимизм) оҡшай.»
Унан: «Яҡшы ырым (әл-фә’л) нимә?» — тип һорағас, ул:
«Яҡшы һүҙ.» — тип яуапланы.
Ҡарағыҙ был билдәләмәгә! Пәйғәмбәр өсөн оптимизм — был **яҡшы, изге һүҙ**. Кеше яҡшы һүҙ ишеткәндә һәм уның күңеле өмөт менән тулғанда — бына Пәйғәмбәр яратҡан нәмә шул.
2. Сәбәптәргә мөнәсәбәт (әл-әсбәб)
Был, бәлки, иң мөһим айырма.
Пессимист:
— Сәбәптәрҙе (иҡтисади көрсөк, сәйәси тотороҡһоҙлоҡ, тәбиғи бәлә-ҡазалар) күрә һәм уларҙы *абсолютлаштыра*.
— Уйлай: «Иҡтисад ҡолаһа, мин мотлаҡ ярлыланырмын, һәм миңә берәү ҙә ярҙам итмәйәсәк».
— *Төшөнкөлөккә* бирелеп, йыш ҡына *ғәмәл ҡылыуҙы туҡтата*.
Оптимист:
— Шул уҡ сәбәптәрҙе күрә, ләкин уларҙы *абсолютлаштырмай*.
— Аллаһтың *Мүсәббиб әл-әсбәб* (сәбәптәрҙе барлыҡҡа килтереүсе) икәнен белә. Ул һөҙөмтәне сәбәп аша ла бирә ала, сәбәпһеҙ ҙә бирә ала, хатта сәбәпкә ҡарамаҫтан бирә ала.
Ибраһим ғәләйһис-сәләмдең тарихын иҫегеҙгә төшөрегеҙ. Уны утҡа ташланылар — янһын өсөн иң көслө сәбәп. Әммә Аллаһ әйтте: «Әй ут! Ибраһимгә һалҡынлыҡ һәм иминлек бул!»(21:69). Сәбәп (ут) үҙгәрмәне, ләкин уның тәьҫире сәбәпте барлыҡҡа килтереүсенең ихтыяры менән үҙгәрҙе.
**Айырма:** пессимист сәбәптәргә ҡарап *туҡтап ҡала*. Оптимист сәбәптәр *аша* улар менән идара итеүсегә ҡарай.
3. Һынауҙарға мөнәсәбәт (әл-бәлә)
Пессимист:
Бәлә килгәндә, пессимист әйтә: «Был — минең аҙағым (башым бөттө). Аллаһ мине ташлап ҡуйҙы. Был ни өсөн нәҡ минең менән булды?» Ул һынауҙа тик *яза* ғына күрә һәм өмөтһөҙлөккә бирелә.
Аллаһ Тәғәлә әйтә: «Беҙ кешегә ниғмәт бирһәк, ул йөҙөн бороп, тәкәбберләнеп ситләшә. Әгәр уға яманлыҡ тейһә, өмөтһөҙлөккә бирелә.» (Ҡөрьән, 17:83)
Был — пессимисттың һүрәтләнеше. Уның иманы яҡшылыҡ ваҡытында тәкәбберлек менән насарлыҡ ваҡытында өмөтһөҙлөк араһында тирбәлә.
Оптимист:
Мосолман, киреһенсә, һынауҙың мотлаҡ яза булмауын белә. Был:
— Гөнаһтарҙан таҙарыу
— Дәрәжәне күтәреү
— Иҫкәртеү
— Кәффәрәт булыуы мөмкин.
Пәйғәмбәр ғәләйһис-сәләм әйтә: «Ысынлап та, әжерҙең бөйөклөгө һынауҙың бөйөклөгөнә бәйле. Ысынлап та, Аллаһ бер ҡәүемде яратһа, уларҙы һынай. Кем риза булһа — уға Аллаһтың ризалығы, ә кем асыуланһа — уға Аллаһтың асыуы».
Иң гүзәле — беҙ инде килтергән хәҙис:
«Мосолмандың хәле ғәжәп! Ысынлап та, уның бөтә эше лә үҙе өсөн файҙалы... Әгәр уға ҡайғы килһә, ул сабыр итә, һәм был уға файҙа була».
**Айырма:** пессимист бәләлә юлдың *аҙағын* күрә. Оптимист бәләлә Аллаһҡа барыусы юлдың *бер өлөшөн* күрә.
4. Киләсәккә мөнәсәбәт
Пессимист:
Киләсәккә *борсолоу* һәм *ҡурҡыу* менән ҡарай. Ул әйтә: «Әгәр шул булһа? Әгәр был булһа?» Ул бөгөнгө ҡыйынлыҡтарҙы бөтә киләсәгенә күсерә.
Аллаһ ике йөҙлөләр һәм иманы көсһөҙҙәр тураһында әйтә: «Улар: „Ошондай эҫелә һуғышҡа сыҡмағыҙ“, — тинеләр» (9:81). Улар һынауҙарҙан ҡасыу өсөн сәбәптәр тапты, сөнки киләсәктән ҡурҡтылар.
Оптимист:
Киләсәккә *өмөт* һәм *тәүәккәллек* менән ҡарай. Ул киләсәктең Аллаһтың Ҡулында икәнен һәм Аллаһтың үҙ бәндәләрен бер ҡасан да ташлап ҡуймағанын белә.
Ҡөрьән беҙгә пәйғәмбәрҙәр әйткән һүҙҙәрҙе өйрәтә: «Әйт: „Беҙгә Аллаһ беҙгә яҙған нәмә генә килер. Ул — беҙҙең Яҡлаусыбыҙ. Мосолмандар Аллаһҡа тәүәккәл ҡылһындар“» (9:51).
**Айырма:** пессимист киләсәктән ҡурҡа, сөнки үҙенә таяна. Оптимист киләсәк өсөн тыныс, сөнки Аллаһҡа таяна.
5. Гөнаһтарға һәм тәүбәгә мөнәсәбәт
Был пункт күбебеҙ өсөн айырыуса мөһим.
Пессимист:
Гөнаһ ҡылғас, пессимист әйтә: «Мин шул тиклем ныҡ гөнаһ ҡылдым, Аллаһ мине бер ҡасан да ғәфү итмәйәсәк. Мин өмөтһөҙ ҙә. Тәүбә ҡылыуҙың мәғәнәһе юҡ». Ул Аллаһтың рәхмәтенән *өмөтөн өҙә*.
Аллаһ быға ҡаршы: «Әйт: „Эй, үҙҙәренә зыян килтереп, сиктән ашҡан бәндәләрем! Аллаһтың рәхмәтенән өмөтөгөҙҙө өҙмәгеҙ! Ысынлап та, Аллаһ бөтә гөнаһтарҙы ғәфү итә“» (39:53).
Ибн әл-Ҡәййим (Аллаһ уға рәхмәт ҡылһын) әйтте: «Аллаһтың рәхмәтенән өмөт өҙөү — иң оло гөнаһтарҙың береһе, сөнки ул Аллаһтың бөйөклөгөн һәм Уның рәхмәтенең киңлеген белмәүгә нигеҙләнгән».
Оптимист:
Гөнаһ ҡылғас, оптимист *ҡайғыра*, ләкин *өмөтөн өҙмәй*. Ул тәүбә ишеге ҡояш көнбайыштан сыҡҡансы асыҡ икәнен белә. Ул хәҙис белә:
«Әгәр һеҙ гөнаһ ҡылмаһағыҙ, Аллаһ һеҙҙе юҡ итер ҙә, икенсе кешеләрҙе килтерер ине. Ә былар (яңылар) гөнаһ ҡылып, һуңынан тәүбә итерҙәр, Ул уларҙы ғәфү итер».
**Айырма:** пессимист гөнаһҡа үҙен Аллаһтан *йыраҡлаштырырға* юл ҡуя. Оптимист гөнаһты тәүбә һәм түбәнселек менән Аллаһҡа *кире ҡайтыу* өсөн ҡуллана.
6. Емештәре: улар нимәгә килтерә?
Пессимизмдың емештәре:
1. Төшөнкөлөк — Пәйғәмбәр ғәләйһис-сәләм төшөнкөлөктән Аллаһҡа һыйынған: «Аллаһым! Мин борсолоуҙан, ҡайғынан, көсһөҙлөктән, ялҡаулыҡтан, ҡомһоҙлоҡтан, ҡурҡаҡлыҡтан, бурыс ауырлығынан һәм кешеләрҙең золомонан һиңә һыйынам».
2. Ихтыярҙың ҡалышыуы — пессимист «барыһы ла файҙаһыҙ» тип ғәмәл ҡылыуҙан туҡтай.
3. Аллаһтан йыраҡлашыу — кеше өмөтөн өҙгәс, Аллаһҡа доға ҡылыуҙан туҡтай, ә доға — ғибәҙәттең йәне.
Оптимизмдың емештәре:
1. Күңел тыныслығы — мосолман бөтә нәмә Аллаһтың ҡулында икәнен белә, был уға тыныслыҡ бирә.
2. Әүҙемлек һәм хеҙмәт — оптимист ғәмәл ҡыла, сөнки белә: «Аллаһ бер ҡәүемдең хәлен улар үҙҙәрен үҙгәрткәнсе үҙгәртмәй» (13:11).
3. Аллаһҡа яҡынлыҡ — Аллаһҡа өмөт йөрәкте Уға йәлеп итә, доғаға, тәүәккәллеккә, шөкөргә этәрә.
Йомғаҡ: ислам оптимизмының төп формулаһы
Ҡәрҙәштәрем!
Хуплап әйткәндә: пессимизм менән оптимизмдың айырмаһы береһенең ҡыйынлыҡтарҙы күреп, икенсеһенең уларҙы күрмәүендә түгел. Юҡ, икеһе лә бер реальностьты — һуғыштарҙы, көрсөктәрҙе, бәлә-ҡазаларҙы, үҙ гөнаһтарын һәм көсһөҙлөктәрен күрә.
Ләкин **пессимист** был реальностьта туҡтап ҡала. Ул сәбәптәрҙе күрә һәм уларға буйһона. Ул донъяға ҡарай һәм донъяны Яралтыусыны онота. Ул үҙ гөнаһтарын барлай һәм Рәхимлене онота.
Ә **оптимист** реальность *аша* был реальностьты яралтҡан һәм уның менән идара иткән Аллаһҡа ҡарай. Ул ҡыйынлыҡтарҙы инҡар итмәй, ләкин ҡыйынлыҡ менән еңеллек киләсәген иҫендә тота. Ул үҙ гөнаһтарын инҡар итмәй, ләкин Аллаһтың Ярлыҡаусы һәм Рәхимле икәнен иҫендә тота.
**Ислам оптимизмының формулаһы** әл-ҡудси хәҙисендә сағылған:
*«Мин — Үҙем тураһында бәндәм нисек уйлаһа, шулай»* .
Аллаһ тураһында яҡшы уйлаған — ошо яҡшылыҡҡа осрай. Аллаһ тураһында насар уйлаған — үҙе Уның рәхмәте ишектәрен бикләй.
Шуның өсөн, һеҙ был донъяға уның көрсөктәре менән ҡарағанда, үҙегеҙҙең тормошоғоҙға уның ҡыйынлыҡтары менән ҡарағанда, үҙегеҙҙең күңелегеҙгә уның гөнаһтары менән ҡарағанда — **Аллаһҡа ҡарағыҙ**. Уның рәхмәтенә, Уның ҡөҙрәтенә, Уның вәғәҙәһенә ҡарағыҙ.
Пәйғәмбәр ғәләйһис-сәләмдең һүҙҙәрен иҫегеҙҙә тотоғоҙ:
«Һеҙҙән берәү ҙә Аллаһ тураһында яҡшы уйлаған хәлдән башҡа үлмәһен».
Аллаһ тураһында яҡшы уйлау был тормошта юлдашыбыҙ һәм ахирәт тормошонда өмөтөбөҙ булһын.Әмин.
Бөтә маҡтауҙар, өмөтөбөҙҙе өҙгәндә беҙгә өмөт биргән Аллаһҡа. Һәм Аллаһтың фатихаһы менән рәхмәте уның илсеһенә булһын, ул беҙгә оптимизм — ғибәҙәт икәнен өйрәткән.