Ҡатын-ҡыҙ, Иман һәм Азатлыҡ
Ҡәрҙәштәр, әйҙәгеҙ бөгөн күптәрҙең күңелен борсоған бер тема тураһында һөйләшәйек. Беҙ күрәбеҙ: беҙҙең заманда, XXI быуатта, ҡатын-ҡыҙ диндә лә, йәмғиәттә лә ситтәрҙән килгән аңлатмалар ситлегенә ябылған. Уның йомшаҡлығы, кәмселеге тураһындағы фекерҙе беҙгә даими һеңдерәләр, уның өлөшө — аш бешереү һәм бала табыу, тиҙәр. Ә был идея ҡайҙан килеп сыҡҡан? Аллаһ уны шулай яратҡанмы? Әллә быуаттар буйы ир-ат, дини текстарҙы ҡалҡан итеп, үҙҙәренә хакимлек һәм ҡол өҫтөнән хужа булыуҙы беркетеп, ә беҙ, аңра мал кеүек, уларҙың һүҙҙәрен Ҡөрьәндең үҙенән килгән хәҡиҡәт итеп ҡабул иткәнбеҙме?
Үткән вәғәҙҙә лә: Ҡатын-ҡыҙ: «Ҡөрьәндән алып башҡорт далаларына тиклем» тигән вәғәҙҙә ҡатын-ҡыҙҙың донъя тарихында ниндәй бөйөк роль уйнағанын әйтеп үттек. Шуға дауам итеп, мәҫәлән Мысыр менән идара иткән, бөйөк империялар яҙмышын үҙ ҡулында тотҡан Клеопатра батшабикәне иҫкә төшөрөгөҙ. 17 йәшендә ғәскәрҙе етәкләп, Йөҙ йыллыҡ һуғыш барышын үҙгәрткән Жанна д'Аркты иҫкә төшөрөгөҙ. Кәмһетелгән намыҫы өсөн үс алып, өс Рим ҡалаһын ер йөҙөнән юйған Боудикканы иҫкә төшөрөгөҙ. Утыҙ йыл буйы португал колонизаторҙары менән һуғышҡан, уларға тыныслыҡ шарттарын үҙе диктовать иткән Ндонго королеваһы Анна Н'Зингуны иҫкә төшөрөгөҙ. Миҫалдар бихисап, һәм уларҙың барыһы ла быны иҫбатлай: ҡатын-ҡыҙ көсө — ул миф түгел, ә ҡатын-ҡыҙҙы йомшаҡ һәм бойондороҡло итеп күрһәтеү үҙенә отошло булғандар өсөн хаҡлыҡты йәшерергә тырышҡан ысынбарлыҡ.
Әйҙәгеҙ Ҡөрьәнде асып, унда нимә яҙылғанын уҡыйыҡ, фанатиктар һәм наҙандар өйрәткәндең барыһын да ситкә алып ташлап. Аллаһ Тәғәлә «Ән-Ниса» сүрәһендә әйтелә:
«Әй кешеләр! Һеҙҙе бер йәндән (атағыҙҙан) һәм унан уның парын (хәләлен) яралтҡан, һәм уларҙан күп ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ таратып ебәргән Раббығыҙҙан ҡурҡығыҙ...» (4:1).
Бер йәндән. (Шулай уҡ онотмағыҙ, Күктәге, әле тәндәргә ебәрелмәгән йәндәр бер хоҡуҡта). Ҡабырғанан түгел, айырым балсыҡтан түгел — шул уҡ заттан. Бына ул — килеп сығыштың нигеҙҙәге тигеҙлеге.
«Әл-Худжурат» сүрәһендә Аллаһ Тәғәлә былай тип белдерә: «Әй кешеләр! Беҙ һеҙҙе бер ир һәм бер ҡатындан яралттыҡ һәм һеҙҙе бер-берегеҙҙе танышып белһендәр өсөн халыҡтар һәм ҡәбиләләр итеп бүлдек. Аллаһ алдында иң лайыҡлыһы — тәҡүәле булғандар» (49:13).
Аллаһ алдында кешенең дәрәжәһен уның енесе, байлығы йәки етәкселеге түгел, ә тик тәҡүәлеге генә билдәләй. Ә ир менән ҡатын араһындағы мөнәсәбәттәр тураһында Аллаһ Тәғәлә былай тип әйтә: «Улар — һеҙгә кейем, һеҙ ҙә — уларға кейемһегеҙ» (әл-Баҡара, 187). Кейем — ул яҡлай, етешһеҙлектәрҙе йәшерә, йылылыҡ һәм уңайлыҡ бирә. Был хакимлыҡ һәм буйһоноу тураһында түгел. Был үҙ-ара яҡлау һәм мөхәббәт тураһында.
Пәйғәмбәребеҙҙең (ﷺ) көндәлек тормошона күҙ һалығыҙ. Бер саҡ, сәфәрҙә саҡта, Пәйғәмбәр (ﷺ) дөйәләрҙә барған бер нисә ҡатынды күргән. Дөйә көтөүен етәкләгән ир хайуандарҙы бик тиҙ алып барған, бындай йөрөү ҡатындарға ҙур уңайһыҙлыҡ тыуҙырыуын онотоп. Шунда Пәйғәмбәр (ﷺ) уға: «Һин хрусталь быяла тартмалары алып бараһың, улар менән һаҡ бул!» — тигән. Был һүҙҙәр — тик метафора ғына түгел, был ҡатын-ҡыҙға ҡарата нисек мөғәмәлә итергә кәрәклеге тураһындағы тотош бер тәғлимәт: һаҡсыл, ихтирамлы, уның ҡәҙерен белеп.
Аллаһ илсеһе (ﷺ) шулай уҡ әйткән: «Бер ҡыҙ бала донъяға килгәндә, Аллаһ Тәғәлә ул йортҡа фәрештәләр ебәрә, улар: «Был йорт халҡына сәләм булһын!» — тип сәләмләй. Унан фәрештәләр тыуған ҡыҙҙы үҙ ҡанаттары менән ҡаплай, уның башын һыйпай һәм былай ти: «Ҡалай ул мөсһөҙ һәм көсһөҙ һәм хәлһеҙ тәндән килеп сыҡҡан. Әгәр атаһы уны үҫтерһә, Ҡиәмәт көнөнә тиклем уға Аллаһ ярҙамы булыр»». Пәйғәмбәр (ﷺ) тағы әйткән: «Әгәр улыңа ҡыуаныс менән ҡараһаң, ул һиңә бүләк булыр, ә ҡыҙыңа ҡыуанып ҡараһаң, был һиңә изгелек итеп яҙыла. Ҡыҙҙарҙан башлағыҙ, сөнки Аллаһ Тәғәлә уларға йомшаҡ һәм һиҙгер». Тағы ла: «Ҡыҙҙар – мәрхәмәтле һәм фатихалы йән эйәләре. Кемдең бер ҡыҙы булһа, Аллаһ Тәғәлә уны уның өсөн тамуҡ утынан ҡалҡан итә. Кемдең ике ҡыҙы булһа, улар арҡаһында ул ожмахҡа инәсәк». Бер ваҡыт Аллаһ илсеһенә (ﷺ) бер кеше килеп: «Йә, Аллаһ илсеһе, кешеләр араһында мин кемгә иң яҡшы мөғәмәлә итергә тейеш?» — тип һораған. Аллаһ илсеһе (ﷺ) яуап биргән: «Әсәйеңә». Кеше тағы һораған: «Унан һуң кемгә?» Пәйғәмбәр яуап биргән: «Әсәйеңә». Кеше өсөнсө тапҡыр һораған: «Унан һуң кемгә?» Пәйғәмбәр яуап биргән: «Атайыңа». Өс тапҡыр әсәй, һәм шунан ғына атай. Был юғары баһа түгелме ни?
Аллаһ Тәғәлә Ҡөрьән Кәримдә әйтә: «Эй, иман килтергәндәр! Ҡатындарҙы иректәренә ҡаршы мираҫ итеп алыу һеҙгә хәләл түгел. Уларға биргән мәһерегеҙҙең бер өлөшөн алыр өсөн уларға баҫым яһамағыҙ, әгәр улар асыҡ әҙәпһеҙлек эшләмәһәләр генә. Улар менән яҡшы мөғәмәләлә йәшәгеҙ. Әгәр ҙә улар һеҙгә оҡшамаһалар, бәлки, һеҙгә бер нәмә оҡшамайҙыр, әммә Аллаһ унда күп изгелек һалғандыр» (ән-Ниса, 19). Имам әл-Джассас әл-Хәнәфи яҙа: «Аллаһ Тәғәлә ир-аттарға үҙ ҡатындары менән яҡшы мөғәмәләлә йәшәргә ҡушҡан. «Яҡшы мөғәмәләгә» мәһерҙе түләү, уны аҙыҡ-түлек, кейем-һалым, баш өҫтө һәм башҡа кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеү, шулай уҡ ҡатынға ҡарата йомшаҡ, мәрхәмәтле мөғәмәлә, тупаҫлыҡтан, рәнйетеүҙән, физик һәм рухи көс ҡулланыуҙан, теләһә ниндәй ғәҙелһеҙ мөғәмәләнән тыйылыу инә». Имам әл-Кәсани әл-Хәнәфи өҫтәп яҙа: «Яҡшы мөғәмәлә һүҙҙәрҙә, эштәрҙә һәм ҡылыҡтарҙа күренергә тейеш. Пәйғәмбәр (ﷺ) әйткән: «Иң яҡшыларығыҙ — үҙ ҡатындарына иң яҡшы мөғәмәлә итеүселәр, ә мин үҙ ҡатындарыма бөтәһенән дә яҡшыраҡ мөғәмәлә итәм». Шуға күрә һәр ир үҙ ҡатынына яҡшы мөғәмәлә итергә, уға изге һүҙҙәр әйтергә, тупаҫлыҡтан һәм рәхимһеҙлектән тыйылырға тейеш».
Ә бөгөн донъяла беҙ нимә күрәбеҙ? Пакистанда, Бөтә донъя иҡтисади форумының 2025 йылғы мәғлүмәттәре буйынса, ил гендер (ҡатын һәм ир араһы) тигеҙлеге рейтингында һуңғы, 148-се урынды биләй. Был — донъяла ҡатын-ҡыҙ өсөн иң насар урын. Миҫалға: унда 17 йәшлек ҡыҙҙы яратмаған кешегә кейәүгә сығыуҙан баш тартҡаны өсөн атып үлтергәндәр, икенсе бер хәлдә атаһы үҙ ҡыҙын киҫәктәргә турап, уны халыҡ алдына ҡуйған — бындай хәлдәр ысынбарлыҡҡа әйләнгән. Пакистанда ҡатын-ҡыҙҙарҙың 90%-тан ашыуы ғаиләлә көс ҡулланыуға дусар була, ә ҡатын-ҡыҙҙарҙың эш хаҡы шул уҡ вазифалағы ир-аттыҡынан 25% кәмерәк.
Иранда «Ислам һаҡсылары» Махса Аминиҙы дөрөҫ булмаған хиджаб өсөн үлтергән, ә 16 йәшлек Ника Шакарамини фургонда язалап үлтергәндәр һәм ул ҡыҙ үҙ-үҙенә ҡул һалған тип, ялған мәғлүмәт күрһәтеп. Amnesty International хәбәр итеүенсә, Иран властары ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары яҡлыларҙы үҙ белдеге менән ҡулға алыуға, язалауға һәм хатта үлем язаһына тарттырыуға дусар итә. 2025 йылдың февралендә активистка Шәрифә Мөхәммәди үлем язаһына хөкөм ителгән, йырсы Мәхди Яррахиға мәжбүри хиджабҡа ҡаршы йыр йырлағаны өсөн 74 тапҡыр таяҡ менән һуҡҡандар. Халыҡ-ара Ҡатын-ҡыҙҙар көнөндә сығыш яһағаны өсөн ҡулға алынған активистка Ләйлә Пашаи былай тигән: «Иранда ҡатын-ҡыҙҙар хакимлектең ҡоллоғонда, сөнки был хакимлек ҡатын-ҡыҙ көсөнән ҡурҡа... Әммә ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте кире ҡайтыу нөктәһен үтте... Донъяның бөтә ҡатын-ҡыҙҙары, бигерәк тә Яҡын Көнсығыштағылар, бүтән бер ҡасан да телһеҙ булмаясаҡ». Әфғанстанда талиптар ҡатын-ҡыҙҙарға белем алыуҙы, мәжбүри хиджаб кейеүҙе, хатта хәҙер ҡатын-ҡыҙҙар араһында асыҡтан-асыҡ аралашыуҙы тыйған. Кабулда «дөрөҫ» кейенмәгән тигән сәбәп менән тиҫтәләгән ҡатын-ҡыҙҙы ҡулға алалар, уларҙың ҡайҙа икәне билдәһеҙ.
Халыҡ-ара рейтингтар мәғлүмәттәре буйынса, ҡатын-ҡыҙҙар иң ныҡ иҙелгән илдәр — был Әфғанстан, Пакистан, Һиндостан, Иран, Йәмән, Сомали, Чад, Конго Демократик Республикаһы. Ә беҙ нимә күрәбеҙ? Был шул уҡ ваҡытта иң ҡыҙғын һәм оҙайлы хәрби конфликттар зоналары. Донъя картаһына ҡарағыҙ. Ҡатын-ҡыҙҙар иң ныҡ кәмһетелгән, өндәшмәҫкә мәжбүр ителгән, баштан-аяҡ төрөлгән һәм һүҙ хоҡуғынан мәхрүм ителгән урындарҙа — шунда һуғыштар туҡтамай. Был осраҡлылыҡ түгел. Был законсалыҡ, уны беҙҙең ата-бабалар интуитив рәүештә белгән.
Боронғо һинд традицияһында Махакали образы бар — Илаһи Әсәнең асыулы ҡиәфәте, Шакти энергияһы. Ул ғаләмдәге баланс боҙолғанда, ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата яуызлыҡ һәм ғәҙелһеҙлек сиккә еткәндә уяна. Ул юҡ итеү өсөн түгел, ә гармонияны тергеҙеү өсөн емерә. Ҡайһы саҡта һуғыш тыныслыҡ булдырыуҙың берҙән-бер юлына әйләнә. Шулай хәҙер ҙә: меңйыллыҡтар буйы ҡатын-ҡыҙ ауыртыуы, ғазаптары, күҙ йәштәре, уларға ҡарата көс ҡулланыу, тыйыуҙар, мәхрүмлектәр энергияһы тупланған. Был энергия тәнҡит нөктәһенә еткәс, ул ығы-зығыға әйләнеп сыға — һуғыштар, революциялар, тетрәнеүҙәр рәүешендә. Был яза түгел, был баланс. Был үлсәүҙең бер яғы ауыр булғанда, Ғаләм тигеҙлекте тергеҙә. Иран режимы ҡатын-ҡыҙҙарҙан ҡурҡа — сөнки ҡатын-ҡыҙҙар теократик диктатураға төп хәүефкә әйләнгән. «Ҡатын-ҡыҙ, йәшәйеш, азатлыҡ» лозунгы республика нигеҙҙәрен ҡаҡшатҡан. Сөнки үҙ көсөн аңлаған ҡатын-ҡыҙ — еңелмәҫ.
Ә беҙҙең башҡорт ҡатындары үткәндә фанат мосолман ирҙәрҙең ҡолдары булғанмы? Эйе, тарихта рәхимһеҙ мөғәмәлә миҫалдары бар. Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» романында башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының патриархаль тәртиптәр һәм үҙҙәрен уларҙың яҙмышы менән идара итергә хаҡлы тип һанаған муллалар иҙеүе аҫтындағы тормошо һүрәтләнгән. Әммә Ҡатай урыуы башҡорто Киҫәнбикә Байрасова кеүек мәғсүмәләр ҙә булған — 1735 йылда уны урыҫтар әсирлеккә алғандар, көсләп Екатерина исеме ҡушып суҡындырғандар һәм крепостнойлыҡҡа биргәндәр. Ул өс тапҡыр үҙенекеләргә ҡасҡан, өс тапҡыр тотолған, һәм 1739 йылда Екатеринбургта генерал Соймонов бойороғо буйынса уны яндырырға хөкөм иткәндәр — «быға ҡарап, башҡалар ҙа ҡурҡһын өсөн». Уны, суҡындырылған булараҡ, «бусурманлашҡан» тип яндырғандар — йылҡы ите ашаған һәм христианса түгел, ә үҙ ҡануны буйынса намаҙ уҡыған өсөн. Был күрһәтмә яза, Рәсәй империяһы тарихында һуңғы аутодафе ине. ( аутодафе — дин фанатизмының иң ҡот осҡос сағылышы, кешене тере килеш утҡа ырғытыу, уның тәнен дә, рухын да яндырырға ынтылыш). Христиан фанаттары мосолман ҡатынды уның үҙ диненә тоғролоғо өсөн шулай яндырған. Ул кемдеңдер бойороғо буйынса хиджаб кейергә ынтылмаған, сөнки ул ваҡытта әлеге модалағы хиджаб юҡ ине — ул үҙенең Исламына тоғро ҡалырға, христиан мәжбүрлегенән азат булырға ынтылған. Шулай уҡ башҡорт риүәйәттәрендә әсирлеккә эләгергә йәки көсләүгә дусар булырға теләмәй, текә ҡаяларҙан үҙҙәрен ташлаған ҡатындар тураһында хикәйәттәр бар — азатлыҡтың хаҡы шундай булған.
Ләкин быны аңлау мөһим: мәжбүри хиджаб кейҙереү, намыҫ өсөн үлтереүҙәр, кешеләрҙе яндырыу — былар ислам түгел. Ҡөрьән туранан-тура әйтә:
«Диндә мәжбүр итеү юҡ (2:256).
Иман — кешенең Аллаһ алдындағы намыҫы һәм ышаныуы эше. Кешене мәжбүрләп динле итә алмайһың, һәм шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙы, әгәр ул эстән быға әҙер булмаһа, хиджаб кейергә мәжбүр итеп булмай. Абруйлы ислам ғалимдары, шул иҫәптән аятулла Мәкәрим Ширази, раҫлай: «Исламда мәжбүрлек юҡ. Ир ҡатынына мәрхәмәтле кәңәштәр бирергә тейеш... Ләкин көс ҡулланырға юл юҡ». Ҡурҡыу йәки үлем янауы аҫтында кейҙерелгән хиджаб үҙенең изге мәғәнәһен юғалта. Ул иман символы түгел, ә төрмә робаһына әйләнә.
Бына һеҙгә беҙҙең башҡорт тарихынан миҫал. Беҙҙең башҡорт ҡатындары хиджабты бөгөн Яҡын Көнсығышта һымаҡ, уларҙың милли кейеме һымаҡ кеймәгән. Башҡорт ҡатынының традицион баш кейеме — ул мәрйендәр һәм тәңкәләр менән биҙәлгән ҡашмау, йәки бәрхәт менән ҡапланған, бисер һәм ынйылар менән сигелгән нәфис баш кейеме булан. Йәш ҡатындар һәм ҡыҙ шулай уҡ яулыҡ ябынған. Әммә бына иң мөһиме: ҡыҙ йәки йәш ҡатын сит ир-атты осратҡанда, ул яулыҡ сите менән битен ҡаплап, ситкә боролған — был тыйнаҡлыҡ һәм ихтирам билдәһе ине, ләкин был уның ихтыяри хәрәкәте ине, көс ҡулланыу һөҙөмтәһе түгел, әхлаҡ полицияһы күрһәтмәһе түгел. Был мәҙәниәт ине, төрмә түгел. Башҡорт ҡатындары азат булған, йәмәғәт тормошонда ҡатнашҡан, аттарҙа сапҡан, күптәре үҙҙәре менән хәрби походтарға алған — мәҫәлән, 1812 йылда башҡорт полктары Наполеонға ҡаршы барғанда, ҡатындар ирҙәре менән йәнәшә атланған, йыш ҡына улар менән бер рәттән һуғышҡан. Улар шулай уҡ үҙ халҡын таларға килгән баҫҡынсыларға ҡаршы һуғышҡан.
Ә беләһегеҙме, боронғо заманда ҡатын-ҡыҙҙың изге ҡоралы нәмә ине? Уның яулығы. Төрки һәм кавказ традицияларында бер ғәжәп ғәҙәт булған: әгәр ҡатын-ҡыҙ үҙ яулығын ике дошманлашҡан яҡ араһына ташлаһа, ҡан ҡойош шунда уҡ туҡтаған. Бер ир ҙә был билдәлән һуң ҡорал күтәрергә баҙнат итмәгән. Ҡатын-ҡыҙ яулығы ҡылыстарҙан да, пуляларҙан да көслөрәк булған. Унда Әсәне күргәндәр, уның һүҙе ҡанун булған. Ул һуғыштарҙы туҡтатҡан — көс менән түгел, ә үҙ абруйы, үҙ изгелеге менән. Беҙгә бөгөн нимә булды икән, был йоланы онотоп? Ни өсөн беҙ ҡатын-ҡыҙҙа тыныслыҡ төҙөүсене түгел, ә тик ире ҡарамағында булған контроль объектын ғына күрә башланыҡ?
Ә хәҙер бөйөк хакимдарҙың ҡатындары тарих барышына нисек йоғонто яһағанына ҡарағыҙ. София Палеолог, Византия императорының туғаны, Иван III-кә кейәүгә сығып, Русҡа ике башлы бөркөт гербын, византия церемониалын һәм «Мәскәү — өсөнсө Рим» идеяһын алып килгән. Уның йоғонтоһо аҫтында Иван III үҙен «Бөтә Рустың Дәүләт батшаһы» тип атай башлаған, яңы Кремль төҙөгән һәм монголдарға (Алтын Урҙа) буйһоноуын тулыһынса ташлаған. Алтын Урҙа ханы Джанибектең ҡатыны — Тайдула, митрополит Алексий уны дауалағас, Мәскәүгә нәҫелдән килә торған бөйөк кенәзлек грамотаһын алып биргән, был урыҫ ерҙәренең Мәскәү тирәһендә берләшеүен алдан билдәләгән. Миҫалдар бихисап — үҙ ирҙәренә юл күрһәткән, уларҙың «эске тауышы» булған, дөрөҫ ҡарарҙар ҡабул итергә ярҙам иткән ҡатындар. Улар зирәк кәңәшселәр булған, өндәшмәҫ күләгәләр түгел.
Ә бөгөн беҙ, ҡатын-ҡыҙ ихтыярын баҫып, үҙебеҙ, ир-аттар, хакимдарҙың күндәм көтөүенә әйләнгәнбеҙ — үҙҙәренең мәнфәғәттәре өсөн файҙаланған, һуғыштарға ырғытылған, үлтерергә һәм үлергә мәжбүр иткән ҡол-һалдаттарға. Ҡатын-ҡыҙҙар быға һәр саҡ ҡаршы торған — улар ирҙәрен, улдарын юғалтырға теләмәй. Тап ҡатын-ҡыҙ энергияһы, тупланған ауыртыу һәм меңйыллыҡ күҙ йәштәре бөгөн һуғыштар һәм революциялар менән сатнап сыға, сөнки тәбиғәт дисбалансҡа юл ҡуймай. Иран режимы ҡатын-ҡыҙҙарҙан ҡурҡа — сөнки ҡатын-ҡыҙҙар теократик диктатураға төп хәүефкә әйләнгән. «Ҡатын-ҡыҙ, йәшәйеш, азатлыҡ» лозунгы республика нигеҙҙәрен ҡаҡшатҡан. Сөнки үҙ көсөн аңлаған ҡатын-ҡыҙ — еңелмәҫ.
Ҡәрҙәштәр, мин һеҙгә бөтә йөрәктән өндәшәм. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы Исламды ҡабул итергә мәжбүр итеү өсөн көс һәм ҡурҡыу ҡулланмағыҙ. Ҡөрьән туранан-тура әйтә: «Диндә мәжбүр итеү, уны ҡөсләү юҡ». Йөрәктәргә юл белем һәм шәхси үрнәк аша бара, ҡурҡытыу аша түгел. Мөхәммәт пәйғәмбәр (ﷺ) кешеләрҙең йөрәген ҡылыс менән түгел, ә үҙенең юғары әҙәплелеге, мәрхәмәтлелеге һәм ғәҙеллеге менән яулаған. Уның ҡатындары — Хадижә, Ғәйшә, Зәйнәб һәм башҡалар — донъяның бөтә ҡатын-ҡыҙҙары өсөн үрнәк булған, уларҙы мәжбүр иткәнгә түгел, ә үҙ ихтыярҙары менән иман юлын һайлағанға күрә. Белем таратығыҙ. Ҡатын-ҡыҙ үҙ динен ни тиклем күберәк белһә, уның һайлауы шул тиклем аңлы була. Наҙанлыҡ фанатизмды һәм һуҡыр буйһоноуҙы тыуҙыра. Белем иманды һәм азатлыҡты тыуҙыра. Пәйғәмбәр ҡатындарының үрнәген күрһәтегеҙ. Улар ғалимдәр, эшҡыуарҙар, яугирҙәр, кәңәшселәр булған. Улар йәмәғәт тормошонда ҡатнашҡан, бәхәсләшкән, үҙ фекерен яҡлаған. Ни өсөн беҙ хәҙерге ҡатын-ҡыҙҙан тик тынлыҡ һәм буйһоноу ғына талап итәбеҙ? Ихтирам һәм мәрхәмәт күрһәтегеҙ. Пәйғәмбәр (ﷺ) әйткән: «Иң яҡшыларығыҙ — үҙ ҡатындарына иң яҡшы мөғәмәлә итеүселәр, ә мин үҙ ҡатындарыма бөтәһенән дә яҡшыраҡ мөғәмәлә итәм». Был — беҙҙең иманыбыҙҙың үлсәүе, һаҡал оҙонлоғо йәки намаҙҙар һаны түгел, ә иң яҡындарыбыҙға ҡарата мөғәмәләбеҙ. Ожмах юлы әсәйҙәрҙең аяҡ аҫтында икәнен иҫтә тотоғоҙ. Хәҙистә әйтелгән: «Ожмах — әсәйҙәрҙең аяҡ аҫтында». Ҡатын-ҡыҙҙы кәмһетеп, һеҙ үҙегеҙгә йән биргәнде кәмһетәһегеҙ. Быны онотоп, һеҙ үҙегеҙгә ожмах ҡапҡаларын ябаһығыҙ. Мал көтөүөндәге хайуан һымаҡ булмағыҙ. Беҙ үткән быуат ғалимдарына һылтанырға шул тиклем яратабыҙ, хатта үҙаллы фекер йөрөтөүҙе бөтөнләй онотҡанбыҙ. Әммә уларҙың фекере — Ҡөрьәнгә уларҙың дәүере призмаһы аша күҙ һалыу ғына, ә хәҡиҡәттең ахырғы инстанцияһы түгел. Ҡөрьәнде үҙегеҙ асығыҙ. Уҡығыҙ, уйланығыҙ, анализ яһағыҙ. Аллаһ һеҙгә аҡылды сит һүҙҙәрҙе һуҡырҙарса ҡабатлау өсөн бирмәгән.
Ҡәрҙәштәр, тирә-яҡҡа күҙ һалығыҙ. Донъя үҙгәрә. Ҡатын-ҡыҙҙар бүтән шымып ҡалырға теләмәй. Иран ҡыҙҙары хиджабтарын яндыра һәм урамдарға пуля аҫтына сыға. Пакистан активисткалары быуаттар буйы дауам иткән традицияларға ҡаршы тигеҙлек талап итә. Әфған ҡатындары уҡыр өсөн ғүмерҙәрен хәүеф аҫтына ҡуя. Уларҙың асыуы — Исламға ҡаршы бола түгел. Был — Ислам исеменән һөйләргә хаҡлы тип үҙенә алғандарға ҡаршы бола, улар Исламды танымаҫлыҡ итеп боҙа. Был — динде уның сығанаҡтарына — мәрхәмәтлеккә, ғәҙеллеккә һәм кешелек дәрәжәһенә ихтирамға ҡайтарыу талабы. Хәҡиҡәт үҙенең матурлығында ябай ҙа, рәхимһеҙ ҙә: Ҡөрьән йәндәрҙең тигеҙлеге тураһында һөйләй.
«Әй кешеләр! Беҙ һеҙҙе бер ир һәм бер ҡатындан яралттыҡ һәм һеҙҙе бер-берегеҙҙе танышып белерһегеҙ өсөн халыҡтар һәм ҡәбиләләр итеп бүлдек» (49:13).
Унда ҡатын-ҡыҙҙың хеҙмәт итер өсөн ҡабырғанан яратылғаны тураһында бер һүҙ ҙә юҡ. Былар барыһы ла һуңыраҡ, ир-ат эгоһын аҡлар өсөн, уйлап сығарылған. Проблема диндә түгел, ә уны кем һәм нисек аңлата, беҙгә хәҡиҡәтте боҙоп нисек һуҙа икәнендә, — шуны аңламайынса, беҙ кешелек дошмандары һеңдергән ялғандың ҡосағында ҡалырбыҙ.
Донъалар Раббыһы Аллаһҡа доға
Йә Раббым, йыһандарҙың Раббыһы, күктәрҙең һәм ерҙең Хакимы, бөтә йәшәүсе йән эйәләрен Яратыусы! Беҙ Һиңә бойһоноу менән, теҙ сөгөп, ҡулдарҙы күккә күтәреп, өндәшәбеҙ — беҙҙең тауышыбыҙҙы ишет.
Йә Раббым, ҡатын-ҡыҙға зирәклек бир — шул уҡ зирәклекте, уны Һин Сәбә батшабикәһе Билҡисҡа бүләк иткәйнең, ул үҙ халҡы менән кәңәшләшеп, хәҡиҡәтте ҡабул итте һәм Һиңә сәждә ҡылды. Уларға көс бир, уны Һин Фирғәүен ҡатыны Асияға бүләк иткәйнең, ул ғазаптар аҫтында үлеп барғанда ла, Һиңә ялбарып, үҙенә ожмахта төҙөлгән өйҙө күреп, шатлығынан ҡыуанды. Уларға сафлыҡ бир, уны Һин Ғайсаның әсәһе Мәрйәмгә бүләк иткәйнең, ул бөтә халыҡтың мыҫҡыллауына түҙеп, ҡоро хөрмә ағасы аҫтында пәйғәмбәрҙе тапты. Уларға тоғролоҡ бир, уны Һин ожмах ҡатындарының беренсеһе Хадижәгә бүләк иткәйнең, бөтә донъя унан йөҙ сөйөргәндә, ул Һинең Илсеңде хупланы. Уларға ғилем бир, уны Һин мөьмин-әсәләребеҙ Ғәйшәгә бүләк иткәйнең, улар ғаиләләренә һәм йәмғиәттәренә белем һәм нур алып килһен өсөн.
Йә Раббым, ир-аттарҙың күҙҙәрен ас. Уларға ҡатын-ҡыҙҙарҙа ҡол түгел, хеҙмәтсе түгел, Һинең алдыңда тиң заттарҙы күрергә өйрәт. Уларға ҡатын-ҡыҙ тауышын ишетергә, уларҙың һайлап алғандарын ихтирам итергә, уларҙың зирәклеген баһаларға өйрәт. Уларҙың йөрәктәрендәге тәкәбберлекте һәм эгоны емер, улар Һинең исемең менән ҡапланып, көс ҡулланыуға бармаһын.
Йә Раббым, беҙ Һиңә доға ҡылабыҙ Иранда көсләп кейҙерелгән хиджаб аҫтында быуылған ҡатын-ҡыҙҙар өсөн. Пакистанда йөрәк һайлау хоҡуғы өсөн тәндәре киҫәктәргә туралған ҡатын-ҡыҙҙар өсөн. Әфғанстанда уҡырға, эшләргә хоҡуғынан мәхрүм ителгән ҡатын-ҡыҙҙар өсөн. Һиндостанда кәләш хаҡы етерлек түгел тигән сәбәп менән яндырылған ҡатын-ҡыҙҙар өсөн. Африкала ҡоллоҡҡа һатылған, һуғыштарҙа көсләнгән ҡатын-ҡыҙҙар өсөн. Донъяның бөтә ҡатын-ҡыҙҙары өсөн, уларҙың күҙ йәштәре йылғалар булып аға, ауыртыуҙары быуаттар буйы туплана, энергиялары азатлыҡ көтә.
Йә Раббым, беҙгә шул боронғо ғәҙәтте ҡайтар, ҡасандыр ҡатын-ҡыҙ яулығы ҡылыстан да көслөрәк булған, уның бер һүҙе һуғыштарҙы туҡтатҡан. Ҡатын-ҡыҙҙар яңынан тыныслыҡ төҙөүселәргә әйләнһен, ҡорбандарға түгел. Уларҙың дәрәжәһе яҡланһын, уларҙың зирәклеге ишетелһен.
Йә Раббым, уларҙа шул изге көстө уят, ул ғәҙелһеҙлекте емерергә һәм балансты тергеҙергә һәләтле. Ләкин был көстө донъяны емереүгә түгел, ә гармония булдырыуға йүнәлт. Уларҙың асыуы изге, уларҙың көрәше фатихалы, ә еңеүе бөтәбеҙ өсөн дә тыныслыҡ булһын.
Йә Раббым, ҡатын-ҡыҙға хәҡиҡәтте ялғандан, изгелекте яуызлыҡтан, ғәҙеллекте көс ҡулланыуҙан айырырға зирәклек бир. Уларға түҙемлек бир — үҙ тәҡдирҙәре күтәрергә, һәм батырлыҡ бир — был яҙмышты күтәреп булмаҫлыҡ булғанда, уны ташларға. Уларға ярлыҡау өсөн мөхәббәт, ә үҙҙәрен кәмһетергә юл ҡуймаҫ өсөн көс бир.
Йә Раббым, беҙ Һинән һорайбыҙ: ҡатын-ҡыҙҙы баҫыуҙан тыуған һуғыштарҙы туҡтат. Ир-ат эгоһынан килгән көс ҡулланыуҙы туҡтат. Ҡатын-ҡыҙ ауыртыуы менән туҡланған ҡан ҡойошто туҡтат. Шундай көн килһен, ҡасандыр ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-аттар гармонияла йәшәйәсәк, бер-береһен күк менән ер, ҡояш менән ай кеүек тулыландырып.
Йә Раббым, беҙҙең әсәйҙәребеҙҙе, ҡатындарыбыҙҙы, ҡыҙҙарыбыҙҙы, һеңлеләребеҙҙе фатихала. Уларға һаулыҡ, бәхет, муллыҡ һәм күңел тыныслығы бир. Уларҙы беҙгә фатиха сығанағы ит, ә кәмһетеү һәм көс ҡулланыу объекты түгел.
Һуңғыһы, йә Раббым: беҙҙең барыбыҙға ла — ир-аттарға ла, ҡатын-ҡыҙҙарға ла — бер-беребеҙҙе Һинең беҙҙе яратҡан кеүек яратырға һәләт бир: сикһеҙ, мәрхәмәтле һәм мәңге. Әмин.
«Ҡөрьәндән алып башҡорт далаларына тиклем» https://nazir1965.com/tarix/%d2%a1atyn-%d2%a1y%d2%99-%d2%a1%d3%a9r%d3%99nd%d3%99n-alyp-bash%d2%a1ort-dalalaryna-tiklem.html